Wat is ergovaline precies?

Ergovaline is een gifstof (mycotoxine) die geproduceerd wordt door een specifieke groep schimmels, die we endofyten noemen (Epichloë) [1]. Het bijzondere aan deze schimmels is dat ze in de grasplant leven. Je kunt ze dus niet aan de buitenkant zien, ruiken of proeven, zoals bij normale schimmels op oud hooi.

Bescherming van de plant

De grasplant zelf is wel blij met endofyten. De schimmel maakt het gras namelijk sterker, beter bestand tegen droogte en beschermt het tegen insectenvraat. Maar voor je paard dat dit gras eet ligt dat heel anders. Endofyten kunnen via de mycotoxinen die ze produceren de vasomotoriek verstoren.

Vasomotoriek

Laten we eerst kijken hoe vaatvernauwing en vaatverwijding normaal verlopen. Signaalstoffen (neurotransmitters), zoals noradrenaline en serotonine, beïnvloeden de bloedvaten door zich te binden aan specifieke receptoren in de vaatwand. Afhankelijk van het type receptor kunnen bloedvaten samentrekken (vasoconstrictie) of juist verwijden (vasodilatatie).

Wanneer de prikkel tot vaatvernauwing verdwijnt, zorgen vaatverwijdende stoffen zoals stikstofmonoxide ervoor dat de vaatwanden ontspannen. De bloedvaten verwijden zich, waardoor de bloedtoevoer toeneemt en de weefsels optimaal worden doorbloed.

De afwisseling van vasoconstrictie en vasodilatatie noemen we vasomotoriek. Het is een normaal en gezond fysiologisch proces. Het is bijvoorbeeld nodig om de temperatuur in de hoef te reguleren. Denk aan het vasthouden van warmte bij extreme kou of juist het afvoeren van hitte na inspanning. Een ander voorbeeld is het precies afstemmen van de toevoer van voedingsstoffen op de intensiteit van de beweging van een paard.

Ergovaline: een klem op de bloedvaten

De werking van ergovaline is even fascinerend als angstaanjagend. De stof lijkt moleculair gezien namelijk zo sterk op noradrenaline dat het lichaam erop reageert alsof het dit hormoon daadwerkelijk is.

Vereenvoudigd uitgelegd werkt het zo: als ergovaline in het bloed terechtkomt, hecht het zich o.a. aan alfa-adrenerge receptoren van de gladde spiercellen in de vaatwanden van zowel aan- als afvoerende bloedvaten. Dit zijn de receptoren waarop noradrenaline zich moet hechten. In plaats van een kort signaal te geven, zoals lichaamseigen signaalstoffen dat doen, waarna ze afgebroken worden, blijft ergovaline de receptoren langdurig activeren. Het ‘samentrekken’-signaal wordt continu afgegeven. Daardoor trekken de bloedvaten samen en ontspannen niet meer. De bloedvaten zitten in de klem [2] [3].

Waarom dit funest is voor de hoef

De lamellenverbinding in de hoef bestaat uit de wandlederhuid met de lederhuidlamellen (of vleeslamellen), de bijbehorende hoornlamellen en het basale membraan dat deze lamellen met elkaar verbindt. Deze verbinding zorgt ervoor dat de hoefwand stevig aan het hoefbeen vastzit.

Het levende deel van de lamellenverbinding – lederhuid, vleeslamellen en basale membraan – is sterk afhankelijk van een constante, fijne doorbloeding. Wanneer de bloedvaten vernauwen, krijgt het hoefweefsel te weinig zuurstof (ischemie) en voedingsstoffen, wat schade veroorzaakt en een risicofactor kan zijn bij het ontstaan of verergeren van hoefbevangenheid. De vernauwde bloedvaten verhogen bovendien de bloeddruk in de hoef, wat flinke pijn kan veroorzaken.

Van doorbloedingsprobleem naar hormonale ontregeling

Pijn stimuleert de aanmaak van het hormoon cortisol, dat de bloedvaten verder kan laten vernauwen [4]. Ook kan een verhoogd cortisolniveau bijdragen aan een hogere bloedsuikerspiegel en een verminderde insulinegevoeligheid; precies wat je niet wilt bij een paard met EMS/insulinedysregulatie [5]. Deze wisselwerking tussen pijn, cortisol en insuline vormt een vicieuze cirkel die de basis van de behandeling van een bevangen paard vaak zo uitdagend maakt.

Overige effecten van ergovaline

De effecten van ergovaline beperken zich niet tot de hoef. Allerlei andere hormoon- en zenuwreceptoren in het lichaam kunnen erdoor beïnvloed worden. Zo remt het onder andere de aanmaak van prolactine, een hormoon dat een rol speelt bij melkproductie, vachtwisseling en algemene stofwisseling. Ook de interne thermostaat van het paard kan in de war raken, waardoor dieren slechter tegen hitte of kou kunnen, overmatig zweten, afvallen, minder presteren of sloom worden [6].

DE THERMOSTAAT IN DE WAR: HITTESTRESS EN WINTERHOEVEN
Ergovaline beïnvloedt de volledige thermoregulatie van het paard. Dit zorgt voor twee vervelende fenomenen voor je paard:

ZOMERSE BENAUWDHEID (HITTESTRESS)
Normaal gesproken zet een paard bij warmte de bloedvaten in de huid wagenwijd open (vasodilatatie) om overtollige hitte af te voeren. Door de ‘klem’ van ergovaline blijven deze vaten echter vernauwd. Het paard kan zijn interne warmte daardoor niet kwijt. Je ziet dan paarden die bij relatief milde temperaturen al staan te ‘pompen’ , lusteloos zijn of een te hoge lichaamstemperatuur hebben, zonder dat het koorst is (38,4°C – 38,8°C).

WINTERHOEVEN
In de winter trekt het lichaam van nature de vaten in de benen iets samen om de vitale organen warm te houden. Als ergovaline daar een schepje bovenop doet, ontstaat er een gevaarlijke over-reactie. De doorbloeding in de hoeven kan dan zo kritiek laag worden dat de lamellenverbinding verzwakt, puur door zuurstofgebrek. Dit verklaart waarom sommige paarden juist op suikerarm graszaadhooi in de winter tóch bevangen raken: de kou en de mycotoxine versterken elkaars vaatvernauwende werking.

DE ENE GIFSTOF IS DE ANDERE NIET
Ergovaline is één van de mycotoxinen die in paardenvoer kunnen voorkomen. Andere bekende gifstoffen, zoals fumonisinen en aflatoxinen (vaak afkomstig van schimmels in granen of slecht bewaard hooi), kunnen onder meer de lever, de darmen en het immuunsysteem ernstig aantasten.

Specifiek in Engels raaigras kan de endofyt naast ergovaline ook lolitrem B produceren. Dit is een toxine dat niet de bloedvaten, maar het zenuwstelsel beïnvloedt, wat kan leiden tot coördi­natiestoornissen (Ryegrass Staggers)

Omdat paarden vaak meerdere mycotoxinen tegelijk binnenkrijgen en deze elkaars effect kunnen versterken, kan het zinvol zijn om een brede mycotoxinenanalyse van ruwvoer te laten uitvoeren wanneer je vermoedt dat het voer een rol speelt.

In welke grassen zit ergovaline?

Ergovaline komt vooral voor in grassen die gekweekt zijn voor de zaadteelt, omdat de endofyt de overlevingskans van de plant en dus van het zaad vergroot. De hoogste concentraties zitten in Engels raaigras (Lolium perenne) en rietzwenkgras (Festuca arundinacea) [7]. Omdat de schimmel zich concentreert in de stengels en de zaadhoofden, is graszaadhooi (het restproduct na het dorsen) een bekende risicobron.

Bij welke waarde wordt ergovaline gevaarlijk?

Er zijn voor ergovaline en andere zogenaamde ergot-alkaloïden wel onderzoekswaarden bekend, maar in de praktijk blijft het lastig om een harde grens te trekken tussen ‘veilig’ en ‘gevaarlijk’. Onderzoek laat zien dat negatieve effecten vaak al kunnen optreden ruim vóórdat er sprake is van acute vergiftiging [8]. Het gaat dus meer om een glijdende schaal dan om een absolute drempelwaarde.

Daarbij spelen meerdere factoren mee, zoals de totale hoeveelheid ergovaline die een paard op een dag binnenkrijgt, hoeveel dagen dat duurt, de conditie en gevoeligheid van het individuele paard en of er ondertussen ook andere vaatvernauwende factoren meespelen, zoals chronische stress, kou of insulinedysregulatie.

Voor jou als paardeneigenaar is de belangrijkste boodschap: zie ergovaline niet als een gif met een magisch getal, maar als een risico dat toeneemt naarmate de concentratie in het ruwvoer stijgt én de blootstelling langdurig is, zeker bij paarden met stofwisselingsproblemen of doorbloedingsproblemen.

Wat kun je doen?

Het lastige is dat ergovaline hittebestendig is. Het verdwijnt dus niet door het drogen van het gras tot hooi [9]. Vraag bij aankoop van graszaadhooi daarom naar een telervereenkomst of een analyse op endofyten. Al is de beschikbaarheid van zulke analyses niet overal standaard.

Mengen

Voer graszaadhooi nooit als 100% van het rantsoen, maar meng het met veilig, endofytvrij natuurhooi. Dit kun je dan eventueel nog weken om de hoeveelheid suikers omlaag te brengen.

Toxinebinders

Er zijn aanwijzingen dat bepaalde pre- en probiotica of specifieke toxinebinders (zoals kleimineralen) kunnen helpen om mycotoxinen in de darm te binden voordat ze worden opgenomen, maar de effectiviteit specifiek voor ergovaline is nog niet heel uitgebreid onderzocht [10].

Voedingsdeskundige

Het is natuurlijk een open deur intrappen, maar wat je zeker ook kunt doen, is advies in te winnen bij een paardenvoedingsdeskundige. Een op jouw paard afgestemd voerplan is altijd beter dan welk artikel dan ook.

STRATEGISCH VOERBELEID: HOE VOER JE HET VEILIG(ER)?
Als je besluit graszaadhooi te voeren, doe dit dan met een plan. Het is geen product dat je onbeperkt in een hooinet kunt stoppen in de hoop dat alles dan goed komt.

DE 25%-REGEL
Start altijd voorzichtig. Begin met maximaal 25% graszaadhooi en 75% van je vertrouwde, veilige natuurhooi. Neem minimaal twee weken de tijd om dit aandeel eventueel te verhogen. Controleer in deze periode dagelijks de hoeven: voelen ze onnatuurlijk koud of juist warm? Is de polsslag rustig?

CORRIGEER HET EIWITGAT
Zoals we weten is graszaadhooi energetisch arm, maar helaas ook erg eiwitarm. Vul graszaadhooi daarom altijd aan met een kwalitatieve balancer en eventueel een kleine hoeveelheid luzerne of esparcette om het aminozuurprofiel (vooral lysine en methionine) op peil te houden.

HOE WEET JE OF JE GRAS BESMET IS?
Ergovaline is niet uitsluitend een risico van graszaadhooi. Paarden kunnen deze stof ook binnenkrijgen door te grazen op endofyt-geïnfecteerd Engels raaigras. Endofyten zijn onzichtbaar. Ze leven ín de grasplant en verraden zich niet via geur, kleur of structuur van het gras. Een weide kan er dus perfect gezond uitzien, terwijl een paard ongemerkt ergovaline binnenkrijgt.

De eerste inschatting begint bij de herkomst van het gras. Vraag jezelf (of de eigenaar van de weide):
– Welk grasmengsel is er ingezaaid?
– Is dit landbouw- of productiegras?
– Is er ooit doorgezaaid met sport- of opbrengstrassen?

Weides met productieve rassen, zoals Engels raaigras of rietzwenkgras, hebben een grotere kans op endofyten, omdat deze schimmels het gras sterker en resistenter maken.

Als je meer zekerheid wil, zou je het gras kunnen laten analyseren. Daarbij wordt gekeken naar endofytbesmetting en het ergovalinegehalte in het grasmonster. In de praktijk is zo’n analyse alleen niet eenvoudig te verkrijgen, best kostbaar en bovendien een momentopname.

HOE DAN WEL?
Vaak geeft het paard de eerste signalen. Denk aan hoefbevangenheid zonder duidelijke suikertrigger, koude hoeven, een verstoorde warmteregulatie (snel zweten of slecht tegen hitte kunnen), sloomheid of prestatieverlies en een afwijkende vacht, zoals slecht verharen.

Let op: slecht verharen kan ook een teken van PPID zijn. Houd dit goed in de gaten en overleg bij de minste twijfel met je dierenarts.

Toch wil je niet wachten totdat je paard signalen laat zien dat er iets mis is. Probeer daarom vooruit te denken en het risico bijtijds in te schatten. Bij weides met veel Engels raaigras, een onbekende samenstelling of een duidelijke productiefocus is het realistisch om rekening te houden met endofyten, ook als je ze niet kunt aantonen.

Tip: Maai hoog en laat kruiden bloeien. Wissel weidegang af met hooi van bekende, endofytenarme bronnen.

Conclusie

Hoefbevangenheid gefaciliteerd door graszaadhooi kan een circulatieprobleem zijn, ook als de suikers laag zijn. Door kritisch te zijn op de samenstelling van je ruwvoer, voorkom je dat deze onzichtbare ‘bloedvatklem’ schade aanricht.

Disclaimer

Dit artikel is alleen bedoeld ter informatie over de effecten van ergovaline. Het kan een faciliterende oorzaak zijn, maar zal nooit op zichzelf hoefbevangenheid veroorzaken. Insulinedysregulatie blijft de belangrijkste bewezen oorzaak van hoefbevangenheid. Graszaadhooi blijft geen ideaal ruwvoer voor paarden: het bevat vaak te weinig eiwitten, vitaminen en essentiële aminozuren en kan resten van kunstmest en bestrijdingsmiddelen bevatten.

JE AANKOOPBEDRAG WEER TERUGKRIJGEN?
Hou je van dit soort uitgebreide en objectieve informatie over hoefbevangenheid? Mijn boeken staan er vol mee! Toegankelijke, wetenschappelijk onderbouwde kennis, inzichten en adviezen die jou en je paard gaan helpen. Gebruik bij het afrekenen promocode VA-275 bij de aankoop van een van deze twee boeken en ontvang het aankoopbedrag van dit verdiepingsartikel terug als directe korting.