Sojaschroot in paardenvoer: veilige eiwitbron of hormoonverstoorder?

Waarom wordt er sojaschroot gebruikt?

Voordat we de mogelijke risico’s bespreken, is het belangrijk te begrijpen waarom sojaschroot zo’n populair ingrediënt is van paardenvoeders. De reden daarvoor is simpel: soja is een eiwitbron van hoge kwaliteit.

Aminozuurprofiel

De belangrijkste reden voor het gebruik van soja is het aminozuurprofiel. Soja-eiwit bevat veel essentiële aminozuren (de bouwstenen van eiwitten) die een paard nodig heeft voor spieropbouw, herstel en algemene gezondheid. Zo is het bijzonder rijk aan lysine, een aminozuur dat als eerste opraakt wanneer het lichaam eiwitten probeert op te bouwen. Juist vanwege dit gunstige aminozuurprofiel wordt sojaschroot in relatief kleine hoeveelheden aan paardenvoer toegevoegd, met als doel de eiwitkwaliteit van het totale rantsoen te verbeteren.

De kern van de bezorgdheid: fyto-oestrogenen

De controverse rond soja draait om de aanwezigheid van fyto-oestrogenen. Dit zijn plantaardige stoffen (voornamelijk isoflavonen zoals genisteïne en daïdzeïne) waarvan de structuur lijkt op die van oestrogeen, een lichaamseigen hormoon. Daardoor kunnen ze zich binden aan oestrogeenreceptoren in het lichaam.

Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat deze binding op zichzelf weinig zegt. Fyto-oestrogenen kunnen zich wel aan de receptoren binden, maar hun werking is veel zwakker dan die van lichaamseigen oestrogeen: vaak honderden tot duizenden keren minder krachtig in laboratoriumtests [1]. Je kunt je dit voorstellen als een sleutel die net iets te klein is voor een slot. Hij past wel, maar draait moeilijk of helemaal niet.

Soms hebben ze zelfs een tegengesteld effect. Afhankelijk van het weefsel, de concentratie en de balans van geslachtshormonen en andere hormonen in het lichaam, kunnen ze de receptor bezetten zonder deze te activeren. In dat geval hebben ze een anti-oestrogene (blokkerende) werking [2].

Hoe zit het dan ‘in het paard’?

Allemaal leuk en aardig wat er in een laboratorium in een reageerbuisje te zien is, maar hoe zit het dan in het lichaam (in vivo)? Wat paarden betreft weten we daar nog erg weinig over, maar in vivo menselijke onderzoeken laten in het algemeen weinig typisch oestrogene effecten zien bij inname van fyto-oestrogenen.

• In een onderzoek bij vrouwen na de overgang hadden isoflavonen uit soja geen merkbaar effect op hormonen of andere stoffen in het lichaam die normaal door oestrogeen worden beïnvloed [3].
• Een recent onderzoek dat resultaten van meerdere studies vergelijkt (meta-analyse) liet zien dat soja-isoflavonen geen duidelijk effect hebben op de gebruikelijke oestrogeenniveaus [4].

In het lichaam kunnen fyto‑oestrogenen wel andere ‘hormonale paden volgen’.

• Isoflavonen worden door leverenzymen en darmmicrobiota (micro-organismen in de darm, ook wel microbioom genoemd) omgezet in vormen die beter opneembaar zijn of actiever zijn in het lichaam. Hierdoor kunnen factoren zoals dieet en samenstelling van het microbioom de biologische activiteit en het effect van isoflavonen beïnvloeden [5].
• Sommige omzettingsproducten, zoals equol (omgezet vanuit daidzeïne), kunnen een sterkere oestrogene activiteit hebben dan hun voorlopers [6]. Omdat die omzetting niet bij iedereen even goed gaat, verschilt het effect tussen individuele mensen.

Simpel gezegd: de concentraties en vormen van fyto‑oestrogenen in vivo hoeven niet hetzelfde te zijn als wat een laboratoriumtest laat zien, waardoor hun impact anders kan zijn.

Het begrip ‘hormoonverstoorder’

De term hormoonverstoorder is grotendeels gebaseerd op laboratoriumstudies bij knaagdieren, waarbij levenslang extreem hoge en onrealistische doses werden toegediend. Deze resultaten kunnen niet rechtstreeks worden vertaald naar een paard dat een beperkte hoeveelheid sojaschroot in zijn rantsoen krijgt.

Bij mensen is aangetoond dat leeftijd, gezondheidstoestand en – zoals we net al zeiden – de samenstelling van het microbioom invloed hebben op de manier waarop fyto-oestrogenen worden omgezet (gemetaboliseerd). Daardoor kan het uiteindelijke hormonale effect van persoon tot persoon verschillen [7]. Ook hier geldt natuurlijk dat mensen en paarden verschillende diersoorten zijn en dat we niet zeker weten of dit bij paarden op dezelfde manier werkt.

Het verschil tussen rauwe sojabonen en sojaschroot

Goed, nu weer terug naar de paarden en hun industriële voedsel. Een zeer belangrijk, maar vaak vergeten punt is het verschil tussen hele sojabonen en bewerkt sojaschroot. Sojaschroot is een beoogd bijproduct van de winning van sojaolie. De bonen worden verhit en geperst, waarna de olie wordt verwijderd. Het overblijvende schroot is rijk aan eiwitten en vezels, maar bevat een aanzienlijk lagere hoeveelheid fyto-oestrogenen dan de oorspronkelijke bonen. Dit komt doordat fyto-oestrogenen grotendeels vetoplosbaar zijn. Een aanzienlijk deel wordt daarom samen met de olie verwijderd tijdens het extractieproces.

Interessant weetje: hoewel de namen op elkaar lijken en soms door elkaar heen gebruikt worden, zijn sojaschroot en sojahullen twee verschillende producten. Sojahullen bestaan uitsluitend uit het buitenste schilletje van de sojaboon. Ze bevatten nauwelijks eiwit en worden alleen ingezet als vezelbron.

Sojabonen worden in paardenvoeding niet in rauwe, onverhitte vorm gebruikt. Op het etiket wordt daarom gesproken van getoaste sojabonen, wat aangeeft dat de bonen een hittebehandeling hebben ondergaan. De hele sojaboon bevat veel olie en levert daarmee dus meer energie dan sojaschroot.

Interessant weetje: onbewerkte, rauwe sojabonen bevatten trypsineremmers. Trypsine is een enzym dat in de dunne darm eiwitten afbreekt. Als trypsine wordt geremd, kan het paard de eiwitten in het voedsel niet goed verteren. De verhitting waar we het net over hadden, inactiveert de trypsineremmers [8].

Hoe zit het met antinutriënten in sojaschroot?

Wil je het allemaal nóg beter begrijpen?
Lees dan dit artikel ook even.

Wat zegt de wetenschap over paarden?

Hoewel er buitengewoon weinig specifiek onderzoek bij paarden is gedaan in vergelijking met andere diersoorten, wijzen de beschikbare studies niet op problemen bij inname van normale hoeveelheden sojaschroot. Het is wel belangrijk om te benadrukken dat die onderzoeken niet naar de hormonale effecten keken, maar naar de verteerbaarheid van sojaproducten.

Onderzoek naar sojarijke voeding bij merries en hengsten laat geen statistisch significant of praktisch relevant aantoonbare effecten zien op vruchtbaarheid of testosteronniveaus. Fyto-oestrogenen zijn soms in het bloed terug te vinden, maar veroorzaken in de praktijk zelden problemen [9].

Veilig of niet?

Op basis van de huidige wetenschappelijke kennis en praktijkervaring lijkt sojaschroot, in de gebruikelijke hoeveelheden binnen de paardenvoeding, een veilige en waardevolle voedingsstof voor de meeste paarden.

Hoewel er geen sterk bewijs is voor klinische problemen bij normale rantsoenen, kan een individuele gevoeligheid, of een effect bij paarden met een al verstoorde hormoonbalans, theoretisch niet worden uitgesloten.

Interessant weetje: net als bij andere eiwitbronnen kunnen sommige paarden allergisch reageren op eiwit uit soja, al is dit in de praktijk vaak lastig aan te tonen.

Houd rekening met de volgende punten

• Gebruik soja als aanvulling om de eiwitkwaliteit te verbeteren. De benodigde hoeveelheid is lastig te berekenen, maar meestal voldoet 100 gram per dag per paard.
• Voor het aanvullen van een eiwitarm rantsoen is sojaschroot minder geschikt en bovendien best prijzig. Het ligt meer voor de hand om te kiezen voor andere eiwitrijke voedermiddelen, zoals gras(brok), luzerne(brok) of erwteneiwit, die beter aansluiten bij het basisrantsoen van het paard.
• De hoeveelheid is doorslaggevend. Problemen zijn eigenlijk alleen te verwachten bij extreem hoge innames, ver boven de aanbevolen hoeveelheden in een normaal paardenrantsoen. Sojaschroot wordt in de praktijk ook zelden of nooit als op zichzelf staand voedsel gegeven.
• Op basis van wat we van mensen weten, kunnen we zeggen dat een individueel paard misschien gevoeliger zou kunnen reageren dan zijn weidegenoot, maar dat het in het algemeen een veilige aanvulling op het rantsoen is.
• Bekijk het volledige rantsoen. Als je je toch zorgen blijft maken over sojaschroot, bedenk dan dat andere voedermiddelen, zoals rode klaver en luzerne, ook fyto-oestrogenen bevatten (met name coumestrol). Voor de volledigheid moet wel gezegd worden dat de gemiddelde waarden in goed geoogste luzerne meestal laag zijn. Een weiland vol klaver kan echter wel een veel belangrijkere bron van fyto-oestrogenen zijn dan een handje sojaschroot.

Kortom

De voordelen van sojaschroot als hoogwaardige eiwitbron wegen voor de meeste paarden op tegen de vooral theoretische en beperkte risico’s van fyto-oestrogenen.

En dan nog even dit

Dit artikel is uitsluitend informatief en beschrijft wat er wel en niet bekend is over sojaschroot en fyto-oestrogenen. Het laat de mogelijke negatieve effecten van het feit dat soja voor diervoeding bijna altijd genetisch gemodificeerd is, buiten beschouwing. Het artikel is geen voedingsadvies en de auteur is geen voedingsdeskundige. Bij de minste twijfel of in specifieke situaties geldt altijd: overleg met een paardenvoedingsdeskundige of een dierenarts. Het artikel bespreekt expliciet niet de ecologische impact van sojateelt, noch de genetische modificatie van sojaproducten.

Met grote dank aan dr. Anneke Hallebeek (specialist veterinaire diervoeding) voor haar waardevolle inhoudelijke verbeteringen en aanvullingen.

Je wilt meer weten

Hou je van dit soort uitgebreide en objectieve informatie over paarden? Mijn boeken staan er vol mee! Toegankelijke, wetenschappelijk onderbouwde kennis, inzichten en adviezen die jou en je paard gaan helpen.